គំនិតផ្តើម
«ជីវិតកម្រដើរតាមផ្លូវត្រង់តែមួយណាស់។ វាអាចបន្តរស់បាន ដោយសារទំនាក់ទំនងជាច្រើនដែលតភ្ជាប់គ្នា។»
វិចារណកថា
បើយើងគូរខ្សែសង្វាក់អាហារសាមញ្ញមួយ វាអាចចាប់ផ្តើមពី៖ ស្មៅ → កណ្តូប → កង្កែប → ពស់ → ឥន្ទ្រី។
ព្រួញបង្ហាញពីដំណើរនៃថាមពល ដែលផ្ទេរពីសារពាង្គកាយមួយទៅសារពាង្គកាយមួយទៀត។ ខ្សែសង្វាក់បែបនេះមានប្រយោជន៍សម្រាប់ការរៀន និងជួយឱ្យយើងយល់ពីមូលដ្ឋាននៃទំនាក់ទំនងអាហារ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងធម្មជាតិពិត ជីវិតមិនសូវរៀបជាជួរត្រង់ និងសាមញ្ញបែបនេះទេ។
កណ្តូបមួយមិនស៊ីរុក្ខជាតិតែមួយប្រភេទឡើយ។ កង្កែបអាចស៊ីសត្វល្អិតជាច្រើនប្រភេទ។ ពស់អាចស៊ីកង្កែប កណ្ដុរ សត្វស្លាប ឬសត្វតូចៗផ្សេងទៀត។ ឥន្ទ្រីក៏អាចប សត្វបានច្រើនប្រភេទ។ នៅពេលជីវិតទាំងនេះងាប់ អ្នកបំបែកសារធាតុ ដូចជាផ្សិត បាក់តេរី និងសារពាង្គកាយតូចៗផ្សេងទៀត ក៏ចូលរួមក្នុងដំណើរនេះផងដែរ។
នៅពេលខ្សែសង្វាក់អាហារជាច្រើនប្រសព្វ និងតភ្ជាប់គ្នា វាមិនមែនជាខ្សែតែមួយទៀតទេ។ វាក្លាយជា បណ្ដាញអាហារ (Food Web)។
បណ្ដាញអាហារ បង្ហាញយើងពីការពឹងផ្អែកគ្នា ប៉ុន្តែក៏បង្ហាញពីភាពបត់បែនរបស់ជីវិតផងដែរ។ ប្រសិនបើប្រភពអាហារមួយខ្វះខាត សត្វដែលអាចស៊ីអាហារបានច្រើនប្រភេទ ប្រហែលជាអាចប្ដូរទៅប្រភពអាហារផ្សេង។ ប៉ុន្តែសត្វដែលមានតម្រូវការអាហារជាក់លាក់ខ្លាំង អាចមានជម្រើសតិចជាង។
ដូច្នេះ នៅពេលប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមានការប្រែប្រួល ផលប៉ះពាល់របស់វាមិនអាស្រ័យតែលើប្រភេទសត្វមួយដែលបាត់បង់នោះទេ ប៉ុន្តែអាស្រ័យលើទំនាក់ទំនងដែលនៅសល់ និងជម្រើសផ្សេងៗដែលជីវិតអាចសម្របខ្លួនបាន។
មានចំណុចតូចមួយ ប៉ុន្តែសំខាន់សម្រាប់ការអានគំនូសបណ្ដាញអាហារ៖ ទិសព្រួញ។
ជាទូទៅ ព្រួញចង្អុលពីសារពាង្គកាយដែលត្រូវបានស៊ី ទៅកាន់សារពាង្គកាយដែលស៊ីវា ព្រោះព្រួញកំពុងបង្ហាញពីទិសដៅនៃការផ្ទេរថាមពល។ ឧទាហរណ៍ ស្មៅ → កណ្តូប មានន័យថា ថាមពលដែលស្មៅបានរក្សាទុក កំពុងផ្ទេរទៅកណ្តូបនៅពេលកណ្តូបស៊ីស្មៅ។
បណ្ដាញអាហារ ក៏មិនឈប់ត្រឹមព្រំដែននៃទីជម្រកមួយឡើយ។ ស្លឹកឈើដែលជ្រុះចូលក្នុងអូរ ឬទន្លេ អាចក្លាយជាធនធានសម្រាប់ជីវិតក្នុងទឹក។ សត្វល្អិតដែលលូតលាស់ក្នុងទឹក ហើយហោះចេញមកលើគោក អាចក្លាយជាអាហាររបស់សត្វស្លាប ឬប្រចៀវ។ ត្រីដែលធ្វើចលនា ឬបម្លាស់ទី អាចនាំសារធាតុចិញ្ចឹមពីតំបន់មួយទៅតំបន់មួយទៀត។
អ្វីដែលយើងហៅថា «ព្រំដែន» រវាងទឹក និងដី រវាងព្រៃ និងវាលស្រែ ឬរវាងទន្លេ និងតំបន់ដីសើម អាចក្លាយជា ផ្លូវតភ្ជាប់នៃជីវិត។
សម្រាប់កម្ពុជា ទំនាក់ទំនងនេះមានន័យជាពិសេស។ ទន្លេមេគង្គ ទន្លេសាប បឹងទន្លេសាប ព្រៃលិចទឹក តំបន់ដីសើម ស្រែចម្ការ និងព្រៃឈើ មិនមែនជាពិភពដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទេ។ ទឹក សារធាតុចិញ្ចឹម ត្រី សត្វល្អិត សត្វស្លាប និងមនុស្ស តភ្ជាប់ទីជម្រកទាំងនេះទៅវិញទៅមក។
ត្រីដែលយើងឃើញនៅលើទីផ្សារ អាចមានរឿងរ៉ាវអេកូឡូស៊ីវែងជាងអ្វីដែលភ្នែកយើងមើលឃើញ។ ជីវិតរបស់វាអាចពឹងផ្អែកលើទឹក រុក្ខជាតិទឹក ភីតូប្លង់តុង សត្វល្អិត ត្រីតូចៗ ព្រៃលិចទឹក និងចង្វាក់ទឹកតាមរដូវ។ ការការពារត្រី ដូច្នេះ មិនអាចគិតតែពីត្រីមួយមុខបានទេ។ យើងត្រូវមើលទៅកាន់ បណ្ដាញដែលធ្វើឱ្យត្រីអាចរស់បាន។ ប៉ុន្តែមិនមែនមានតែថាមពល និងសារធាតុចិញ្ចឹមទេ ដែលអាចធ្វើដំណើរតាមបណ្ដាញអាហារ។ សារធាតុបំពុលមួយចំនួនក៏អាចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវនេះដែរ។
សារធាតុដែលនៅស្ថិតស្ថេរយូរក្នុងបរិស្ថានមួយចំនួន អាចប្រមូលផ្តុំក្នុងរាងកាយសារពាង្គកាយ ហើយក្នុងករណីខ្លះ កំហាប់របស់វាអាចកើនឡើងនៅកម្រិតអាហារខ្ពស់ៗ។ ដំណើរការនេះត្រូវបានហៅថា ការកើនកំហាប់សារធាតុតាមខ្សែអាហារ (Biomagnification)។
នេះបង្ហាញថា ការបំពុលដែលចាប់ផ្តើមនៅកន្លែងមួយ អាចប៉ះពាល់ដល់ជីវិតនៅទីកន្លែងផ្សេងទៀត ដែលស្ថិតនៅឆ្ងាយពីប្រភពដើម។ ការការពារទឹក ដី និងអាហារពីសារធាតុបំពុល ដូច្នេះ មិនមែនជាការការពារតំបន់តូចមួយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាការការពារបណ្ដាញជីវិតទាំងមូល។
ការដកប្រភេទសត្វមួយចេញពីប្រព័ន្ធ ឬការបញ្ចូលប្រភេទថ្មីមួយចូល អាចធ្វើឱ្យបណ្ដាញប្រែប្រួល។ ប៉ុន្តែលទ្ធផលមិនតែងតែងាយទស្សន៍ទាយទេ។
ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមានទំនាក់ទំនងជាច្រើនស្រទាប់។ ការផ្លាស់ប្តូរមួយ អាចបង្កឥទ្ធិពលបន្តទៅតាមផ្លូវជាច្រើនដែលយើងមិនបានគិតទុកជាមុន។ ហេតុនេះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើការសង្កេតនៅទីវាល ការពិសោធន៍ គំរូវិទ្យាសាស្ត្រ និងការតាមដានរយៈពេលវែង ដើម្បីស្វែងយល់ពីផលប៉ះពាល់ទាំងនេះ។
នៅចំពោះមុខភាពស្មុគស្មាញរបស់ធម្មជាតិ ភាពរាបទាបគឺជាផ្នែកមួយនៃវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការដែលយើងមិនទាន់ដឹងគ្រប់យ៉ាង មិនមែនជាភាពខ្សោយនៃវិទ្យាសាស្ត្រទេ។ វាជាមូលហេតុដែលយើងត្រូវបន្តសង្កេត សួរ សិក្សា និងកែលម្អការយល់ដឹងរបស់យើង។
មនុស្សយើងក៏ស្ថិតនៅក្នុងបណ្ដាញអាហារនេះដែរ។ យើងបរិភោគរុក្ខជាតិ សត្វ ផ្សិត និងផលិតផលជាច្រើនដែលកើតឡើងដោយសារមីក្រូសារពាង្គកាយ។ កសិកម្ម ការចិញ្ចឹមសត្វ និងការនេសាទរបស់យើង អាចផ្លាស់ប្តូរបណ្ដាញអាហារ ខណៈសុខភាព និងសន្តិសុខស្បៀងរបស់យើងវិញ ក៏ពឹងផ្អែកលើសុខភាពរបស់បណ្ដាញទាំងនោះ។
សាកល្បងគូរខ្សែសង្វាក់អាហារមួយ។ បន្ទាប់មកបន្ថែមប្រភពអាហារមួយទៀតសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់នីមួយៗ ហើយបន្ថែមសត្វមួយទៀតដែលអាចស៊ីអ្នកផលិតនីមួយៗ។ មិនយូរទេ ខ្សែត្រង់ដ៏សាមញ្ញនោះ នឹងប្រែក្លាយទៅជាបណ្ដាញ។ ប៉ុន្តែបណ្ដាញនេះ មិនមែនជាភាពរញ៉េរញ៉ៃទេ។ វាគឺជាផ្ទាំងក្រណាត់នៃជីវិត ដែលត្បាញឡើងពីខ្សែទំនាក់ទំនងរាប់មិនអស់។ ខ្សែខ្លះផ្តល់អាហារ ខ្សែខ្លះផ្តល់ទីជម្រក ខ្សែខ្លះជួយបន្តពូជ ហើយខ្សែខ្លះនាំថាមពល និងសារធាតុចិញ្ចឹមពីទីកន្លែងមួយទៅទីកន្លែងមួយទៀត។
ជីវចម្រុះ ធ្វើឱ្យក្រណាត់នៃជីវិតមានខ្សែច្រើន។ នៅពេលលក្ខខណ្ឌប្រែប្រួល—ដោយសារគ្រោះរាំងស្ងួត ទឹកជំនន់ ភ្លើងឆេះ ការបាត់បង់ទីជម្រក ការបំពុល ឬការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ—ការរក្សាខ្សែទំនាក់ទំនងឱ្យនៅសល់ច្រើន អាចផ្តល់ជម្រើសបន្ថែមដល់ប្រព័ន្ធជីវិតក្នុងការសម្របខ្លួន និងស្ដារឡើងវិញ។
ទោះជាយ៉ាងណា គំនូសបណ្ដាញអាហារ គ្រាន់តែជា គំរូ មួយប៉ុណ្ណោះ។ វាមិនអាចបង្ហាញរបបអាហារគ្រប់រដូវ ដំណាក់កាលជីវិតគ្រប់វ័យ ប៉ារ៉ាស៊ីតគ្រប់ប្រភេទ ឬទំនាក់ទំនងមីក្រូសារពាង្គកាយរាប់មិនអស់បានទេ។
គំរូនៅតែមានប្រយោជន៍ ប្រសិនបើយើងចងចាំថា វាមានដែនកំណត់។ ផែនទីមិនមែនជាទឹកដី ហើយគំនូសបណ្ដាញអាហារក៏មិនមែនជាប្រព័ន្ធជីវិតពិតទាំងមូលដែរ។ វាគ្រាន់តែជួយឱ្យយើងមើលឃើញទំនាក់ទំនងមួយចំនួន និងជួយឱ្យយើងសួរសំណួរបានកាន់តែប្រសើរ។
ប្រសិនបើយើងប្រៀបធៀបគំរូបណ្ដាញអាហារពីរនៃប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីតែមួយ យើងប្រហែលជាឃើញថា មួយបង្ហាញអ្វីដែលមួយទៀតមិនបានបង្ហាញ។ នេះជារបៀបដែលការយល់ដឹងវិទ្យាសាស្ត្ររីកចម្រើន៖ យើងកែលម្អការកាតាងរបស់យើង នៅពេលមានភស្តុតាងថ្មី ជំនួសឱ្យការគិតថា គំនូសដំបូងរបស់យើងគឺជាចម្លើយចុងក្រោយ។
ពីព្រៃមួយនៅកម្ពុជា ទៅដល់ព្រៃអាម៉ាហ្សូន ពីបឹងទន្លេសាបទៅដល់មហាសមុទ្រ ជីវិតមិនរស់ដោយខ្សែតែកត្តាតែមួយទេ។ វារស់ដោយ ទំនាក់ទំនងគ្នាទៅវិទៅមក ហើយប្រហែលជាមនុស្សយើងក៏ដូចគ្នា។
យើងមិនអាចមានអាហារដោយគ្មានដី ទឹក និងអ្នកផលិត។ យើងមិនអាចមានសហគមន៍រឹងមាំដោយគ្មានមនុស្សដែលពឹងពាក់ និងគាំទ្រគ្នាទៅវិញទៅមក។ អ្វីដែលកើតឡើងចំពោះផ្នែកមួយនៃបណ្ដាញ អាចបន្តមានឥទ្ធិពលទៅផ្នែកផ្សេងៗ។
ដូច្នេះ ការការពារធម្មជាតិ មិនមែនគ្រាន់តែជាការការពារសត្វមួយក្បាល ដើមឈើមួយដើម ឬទន្លេមួយខ្សែនោះទេ។ វាគឺជាការការពារទំនាក់ទំនងដែលអនុញ្ញាតឱ្យជីវិតទាំងនោះរស់នៅជាមួយគ្នា។
ការពិចារណាតាមបែបព្រះពុទ្ធសាសនា
ការពឹងអាស្រ័យគ្នា មិនមែនជាខ្សែត្រង់មួយនៃហេតុ និងផលទេ។ ហេតុជាច្រើនជួបប្រសព្វគ្នា។ លក្ខខណ្ឌជាច្រើនគាំទ្រគ្នា។ សកម្មភាពតូចមួយអាចបន្តឥទ្ធិពលទៅតាមផ្លូវជាច្រើន ដែលភ្នែកយើងមិនអាចមើលឃើញភ្លាមៗបាន។
នេះបង្រៀនយើងឱ្យមានការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងការគិត និងការធ្វើ។ មុននឹងសន្និដ្ឋានថា អ្វីមួយ «មិនសំខាន់» យើងគួរសួរថា តើវាកំពុងតភ្ជាប់ជាមួយអ្វីខ្លះដែលយើងមិនទាន់មើលឃើញ?
ប្រាជ្ញា មិនមែនជាការអះអាងថាយើងឃើញបណ្ដាញទាំងមូលទេ ប៉ុន្តែជាការដឹងថា បណ្ដាញនោះធំជាងអ្វីដែលភ្នែកយើងអាចមើលឃើញ។
ការពិចារណាសម្រាប់ថ្ងៃនេះ
តើបណ្ដាញអាហារបង្ហាញអ្វីខ្លះ ដែលខ្សែសង្វាក់អាហារតែមួយមិនអាចបង្ហាញឱ្យយើងឃើញ?
សកម្មភាពសម្រាប់ថ្ងៃនេះ
ជ្រើសរើសខ្សែសង្វាក់អាហារមួយ ហើយពង្រីកវាឱ្យក្លាយជាបណ្ដាញដែលមានសារពាង្គកាយយ៉ាងហោចណាស់ ១០ ប្រភេទ។ ត្រូវមានយ៉ាងហោចណាស់អ្នកផលិតមួយប្រភេទ និងអ្នកបំបែកសារធាតុមួយប្រភេទ ហើយគូរព្រួញដើម្បីបង្ហាញទិសដៅនៃថាមពល។
ការប្តេជ្ញាចិត្តសម្រាប់ថ្ងៃនេះ
ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងគោរពទំនាក់ទំនងជាច្រើនដែលធ្វើឱ្យជីវិតអាចទទួល ចែករំលែក និងបន្តថាមពលពីមួយជីវិតទៅមួយជីវិត។ ខ្ញុំនឹងចងចាំថា ការការពារខ្សែតូចមួយក្នុងបណ្ដាញ អាចមានន័យចំពោះជីវិតជាច្រើនដែលយើងមើលមិនឃើញ។
នៅពេលយើងការពារធម្មជាតិ យើងកំពុងការពារសត្វលោកទាំងអស់—រួមទាំងខ្លួនយើងផងដែរ។
