(ភ្នំពេញ)៖ «តុល្យភាពរបស់ធម្មជាតិ មិនមែនជាពេលវេលាមួយដែលឈប់ស្ងៀមនោះទេ។ វាគឺជាសមត្ថភាពក្នុងការបន្តឆ្លើយតប និងសម្របខ្លួនទៅនឹងការប្រែប្រួល»។ យើងតែងឮគេនិយាយថា ធម្មជាតិរស់នៅក្នុង «តុល្យភាព»។ ពាក្យនេះអាចធ្វើឱ្យយើងស្រមៃថា ចំនួនសត្វ និងរុក្ខជាតិគ្រប់ប្រភេទនៅថេរ ទន្លេនៅតែដូចដើម ព្រៃនៅតែដូចមុន ហើយបន្ទាប់ពីមានការរំខាន អ្វីៗនឹងត្រឡប់ទៅរកសភាពដើមវិញជានិច្ច។ ប៉ុន្តែធម្មជាតិពិត មិននៅស្ងៀមដូចរូបថតមួយសន្លឹកទេ។
ការកើត ការស្លាប់ ការបម្លាស់ទី រដូវកាល ជំងឺ ការប្រកួតប្រជែង ការបរបាញ់ ព្យុះ ទឹកជំនន់ គ្រោះរាំងស្ងួត និងភ្លើងឆេះ សុទ្ធតែធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធធម្មជាតិប្រែប្រួលជានិច្ច។ ចំនួនសត្វអាចកើនឡើង ហើយបន្ទាប់មកថយចុះ។ ទន្លេអាចផ្លាស់ប្តូរលំហូរ។ ក្នុងព្រៃ កន្លែងបើកចំហអាចកើតឡើងនៅពេលដើមឈើដួល ហើយបន្តិចម្តងៗ រុក្ខជាតិថ្មីក៏លូតលាស់មកបំពេញកន្លែងនោះវិញ។
ដូច្នេះ នៅពេលយើងប្រើពាក្យ «តុល្យភាពធម្មជាតិ» វាមិនគួរមានន័យថា អ្វីៗត្រូវនៅដដែលនោះទេ។ វាគួរមានន័យថា ប្រព័ន្ធនៅតែអាចរក្សាទំនាក់ទំនង និងមុខងារសំខាន់ៗរបស់វា ទោះបីមានការប្រែប្រួលក៏ដោយ។
តុល្យភាពពិតប្រាកដ មិនមែនជាភាពស្ងៀមស្ងាត់ទេ វាជាសមត្ថភាពក្នុងការប្រែប្រួលដោយមិនបាត់បង់សមត្ថភាពក្នុងការបន្តរស់។ ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីខ្លះ ថែមទាំងបានសម្របខ្លួនទៅនឹងការរំខានដែលកើតឡើងជាប្រចាំ។ វាលស្មៅមួយចំនួនត្រូវបានរៀបចំដោយលំនាំភ្លើងធម្មជាតិ ឬការស៊ីស្មៅរបស់សត្វ។ តំបន់ទំនាបលិចទឹកត្រូវបានបង្កើត និងថែរក្សាដោយចលនាទឹកតាមរដូវ។ ក្នុងករណីខ្លះ ការព្យាយាមទប់ស្កាត់ការរំខានធម្មជាតិគ្រប់ប្រភេទ អាចបង្កផលប៉ះពាល់ដូចគ្នានឹងការបង្កការរំខានច្រើនហួសកម្រិត។ ប៉ុន្តែមិនមែនការរំខានគ្រប់យ៉ាងសុទ្ធតែដូចគ្នាទេ។
ប្រភេទ ពេលវេលា កម្រិតធ្ងន់ធ្ងរ និងភាពញឹកញាប់ សុទ្ធតែសំខាន់។ ភ្លើងដែលកើតឡើងតាមលំនាំធម្មជាតិ ខុសពីការឆេះធ្ងន់ធ្ងរ និងកើតឡើងញឹកញាប់ដោយសារលក្ខខណ្ឌបានប្រែប្រួល។ ទឹកជំនន់តាមរដូវ ក៏ខុសពីការបំពុលទឹក ឬបញ្ហាដែលកើតពីការរៀបចំប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹកមិនសមស្រប។
ហេតុនេះ ការគ្រប់គ្រងធម្មជាតិមិនអាចប្រើចម្លើយតែមួយសម្រាប់គ្រប់ទីកន្លែងបានទេ។ យើងត្រូវស្គាល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីរបស់តំបន់នីមួយៗ មុននឹងសម្រេចថា អ្វីគួររក្សា អ្វីគួរស្ដារ និងអ្វីគួរកែប្រែ។
សម្រាប់កម្ពុជា មេរៀននេះមានន័យពិសេស។ ចង្វាក់ទឹកឡើង និងទឹកស្រក ទន្លេ បឹងទន្លេសាប ព្រៃលិចទឹក តំបន់ដីសើម ស្រែចម្ការ និងជីវភាពសហគមន៍ បានភ្ជាប់ជាមួយការប្រែប្រួលតាមរដូវជាយូរមកហើយ។ ទឹកឡើងមិនមែនមានន័យថាធម្មជាតិ «ខូចតុល្យភាព» ជានិច្ចនោះទេ ហើយទឹកស្រកក៏មិនមានន័យថាប្រព័ន្ធឈប់ដំណើរការដែរ។ ក្នុងប្រព័ន្ធជាច្រើន ការប្រែប្រួលតាមរដូវគឺជាផ្នែកមួយនៃចង្វាក់ជីវិត។
បញ្ហាកើតឡើងនៅពេលសម្ពាធខ្លាំងពេក ញឹកញាប់ពេក ឬកើតឡើងលឿនរហូតប្រព័ន្ធមិនអាចឆ្លើយតបបាន។ នៅទីនេះ យើងត្រូវយល់ពាក្យសំខាន់មួយទៀតគឺ ភាពធន់ និងសមត្ថភាពស្ដារខ្លួន (Resilience)។
វាមានន័យថា សមត្ថភាពរបស់ប្រព័ន្ធក្នុងការទទួលរងការរំខាន រៀបចំខ្លួនឡើងវិញ និងបន្តរក្សាមុខងារ និងទំនាក់ទំនងសំខាន់ៗរបស់វា។ ក្រោយការរំខាន ប្រព័ន្ធមួយអាចស្ដារទៅរកសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងមុន ឬអាចផ្លាស់ទៅជាសភាពថ្មីមួយ ប៉ុន្តែនៅតែបន្តដំណើរការ។ ជីវចម្រុះ ការតភ្ជាប់រវាងទីជម្រក ដីដែលមានសុខភាពល្អ ទឹកដែលមានគុណភាព និងការកាត់បន្ថយសម្ពាធពីសកម្មភាពមនុស្ស អាចជួយបង្កើនសមត្ថភាពនេះ។ ប៉ុន្តែភាពធន់ក៏មានដែនកំណត់។
ប្រសិនបើការប្រែប្រួលឆ្លងផុតកម្រិតសំខាន់ណាមួយ ប្រព័ន្ធអាចពិបាកត្រឡប់មកវិញ។ បឹងដែលធ្លាប់មានទឹកថ្លា អាចផ្លាស់ទៅជាសភាពដែលសារាយគ្របដណ្ដប់ជាប្រចាំ។ ព្រៃដែលរងសម្ពាធធ្ងន់ធ្ងរ អាចផ្លាស់ទៅជាប្រភេទរុក្ខជាតិផ្សេង ហើយពិបាកស្ដារទៅរកព្រៃដើមវិញ។
ហេតុនេះ ការការពារមុនពេលប្រព័ន្ធឆ្លងផុតដែនកំណត់ ជាញឹកញាប់មានប្រសិទ្ធភាពជាងការព្យាយាមជួសជុលក្រោយពេលការខូចខាតបានកើតឡើងធ្ងន់ធ្ងរ។ ការប្រែប្រួលខ្លះត្រូវការពេលវេលា និងធនធានយ៉ាងច្រើនដើម្បីស្ដារ ហើយខ្លះទៀតប្រហែលជាមិនអាចត្រឡប់ទៅសភាពដើមបានទាំងស្រុងឡើយ។
មេរៀននេះក៏មានន័យចំពោះសហគមន៍មនុស្សដែរ។ យើងមិនអាចលុបបំបាត់ព្យុះ ទឹកជំនន់ គ្រោះរាំងស្ងួត រលកកម្ដៅ ឬបញ្ហាគ្រប់ប្រភេទចេញពីអនាគតបានទេ។ ប៉ុន្តែយើងអាចពង្រឹងចំណេះដឹង ទំនុកចិត្ត ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី និងកិច្ចសហការរវាងមនុស្ស ដើម្បីឱ្យសង្គមអាចឆ្លើយតបបានប្រសើរជាងមុន។
នេះគឺជាអត្ថន័យសំខាន់នៃការកសាង ភាពធន់នឹងអាកាសធាតុ និងបរិស្ថាន ទាំងក្នុងកម្ពុជា និងក្នុងពិភពលោក៖ មិនមែនរំពឹងថាបញ្ហានឹងមិនកើតឡើងទេ ប៉ុន្តែត្រូវធ្វើឱ្យធម្មជាតិ និងសង្គមមានសមត្ថភាពប្រឈម សម្របខ្លួន និងបន្តទៅមុខបាន។
ក្នុងវិចារណកថាប៉ុន្មានថ្ងៃកន្លងមកនេះ យើងបានដើរតាមថាមពលមួយខ្សែដ៏វែង។ ថាមពលចូលមកតាមពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ អ្នកផលិតចាប់យកវា។ អ្នកប្រើប្រាស់បន្តថាមពលនោះតាមបណ្ដាញអាហារ។ អ្នកបំបែកសារធាតុប្រគល់សារធាតុចិញ្ចឹមទៅក្នុងវដ្តវិញ។ ខ្សែសង្វាក់អាហារជាច្រើនតភ្ជាប់គ្នា ក្លាយជាបណ្ដាញអាហារ។
ក្នុងដំណើរទាំងមូលនេះ ធម្មជាតិមិនដែលនៅស្ងៀមទេ។ ជីវិតបន្តបាន ព្រោះវាមានចលនា មានការឆ្លើយតប មានការបាត់បង់ មានការកកើតឡើងវិញ និងមានសមត្ថភាពសម្របខ្លួន។ ដូច្នេះ កុំស្នើឱ្យធម្មជាតិនៅដដែលដូចរូបថតមួយសន្លឹក។
សំណួរដែលមានប្រយោជន៍ជាងគេគឺ៖ តើទំនាក់ទំនង ជីវចម្រុះ និងដំណើរការសំខាន់ៗរបស់ប្រព័ន្ធនេះ នៅតែអាចបន្តបានដែរឬទេ នៅពេលលក្ខខណ្ឌកំពុងប្រែប្រួល?
បេះដូងបៃតង មិនខ្លាចការប្រែប្រួលគ្រប់យ៉ាងទេ ហើយក៏មិនទទួលយកការខូចខាតគ្រប់យ៉ាងថាជារឿងធម្មតាដែរ។ វារៀនស្គាល់ភាពខុសគ្នារវាងការប្រែប្រួលដែលជាផ្នែកនៃធម្មជាតិ និងសម្ពាធដែលកំពុងបំផ្លាញសមត្ថភាពរបស់ធម្មជាតិក្នុងការស្ដារខ្លួន។ ការយល់ដឹងនេះ ត្រូវការការតាមដានរយៈពេលវែង។
ទីកន្លែងមួយអាចមើលទៅដូចជាបានស្ដារឡើងវិញ ព្រោះស្មៅ និងដើមឈើបានដុះបៃតងវិញ។ ប៉ុន្តែនៅក្រោមភាពបៃតងនោះ ដីអាចនៅតែខូច ជីវចម្រុះអាចមិនទាន់ត្រឡប់មកវិញ ហើយលំហូរទឹក ឬគុណភាពទឹកអាចនៅតែប្រែប្រួល។ ដូច្នេះ ការមើលឃើញ «បៃតង» មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ដើម្បីសន្និដ្ឋានថា ប្រព័ន្ធបានជាសះស្បើយទាំងស្រុងទេ។ ការតាមដានដី ទឹក រុក្ខជាតិ សត្វ និងដំណើរការអេកូឡូស៊ីជាច្រើនជាមួយគ្នា ជួយឱ្យយើងកុំច្រឡំរូបរាងខាងក្រៅ ជាមួយសុខភាពពិតប្រាកដរបស់ប្រព័ន្ធ។ ភាពធន់ក៏អាស្រ័យលើ អនាគតដែលកំពុងមកដល់ ផងដែរ។
ប្រព័ន្ធមួយអាចស្ដារខ្លួនបានល្អក្រោយព្យុះមួយ ប៉ុន្តែប្រហែលជាពិបាកទ្រាំទ្រនឹងរលកកម្ដៅ ឬគ្រោះរាំងស្ងួតដែលកើតឡើងញឹកញាប់ជាបន្តបន្ទាប់។ ក្នុងពិភពលោកដែលអាកាសធាតុកំពុងប្រែប្រួល ការការពារធម្មជាតិ ដូច្នេះ មិនអាចមើលតែអតីតកាលបានទេ។ យើងត្រូវកាត់បន្ថយសម្ពាធដែលមានស្រាប់ ហើយក្នុងពេលតែមួយ ត្រៀមប្រព័ន្ធធម្មជាតិ និងសហគមន៍មនុស្សសម្រាប់លក្ខខណ្ឌថ្មីៗដែលអាចកើតឡើង។
ធម្មជាតិមិនសុំឱ្យយើងរក្សាវាឱ្យនៅដដែលជារៀងរហូតទេ។ វាសុំឱ្យយើង ទុកឱ្យវាមានលំហ មានភាពចម្រុះ និងមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីបន្តផ្លាស់ប្តូរដោយមិនបាត់បង់សមត្ថភាពក្នុងការទ្រទ្រង់ជីវិត។
ប្រហែលជានេះជាអត្ថន័យដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុតនៃតុល្យភាព៖ មិនមែនការមិនប្រែប្រួលទេ ប៉ុន្តែជាសមត្ថភាពក្នុងការប្រែប្រួល ហើយនៅតែបន្តរស់។
តាមការពិចារណាបែបព្រះពុទ្ធសាសនាៈ ឧបេក្ខា មិនមែនជាភាពស្ងៀមស្ងាត់ដោយគ្មានអារម្មណ៍ ហើយក៏មិនមែនជាការមិនអើពើចំពោះអ្វីដែលកំពុងកើតឡើងដែរ។ វាគឺជាចិត្តដែលមានភាពនឹងនរ អាចមើលឃើញការប្រែប្រួលដោយមិនភ័យស្លន់ស្លោ ហើយអាចឆ្លើយតបដោយសតិ និងប្រាជ្ញា។
ធម្មជាតិក៏បង្ហាញយើងពីកម្លាំងបែបនេះដែរ។ ព្រៃមិនរឹងរហូតដល់មិនអាចបត់បែន។ ទន្លេមិនឈប់ហូរដើម្បីរក្សារូបរាងដើម។ ជីវិតបន្តបាន ព្រោះវាអាចឆ្លើយតបទៅនឹងលក្ខខណ្ឌដែលប្រែប្រួល។ ភាពរឹងមាំពិត មិនមែនជាការមិនផ្លាស់ប្តូរ ប៉ុន្តែជាការមានឫសគល់រឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីអាចបត់បែនជាមួយការផ្លាស់ប្តូរ ដោយមិនបាត់បង់អ្វីដែលសំខាន់។
ការពិចារណាសម្រាប់ថ្ងៃនេះ នៅក្នុងប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីមួយដែលខ្ញុំស្គាល់ តើអ្វីជាការប្រែប្រួលធម្មជាតិ ហើយអ្វីជាសម្ពាធដែលអាចបង្កការខូចខាតដល់ប្រព័ន្ធនោះ? សកម្មភាពសម្រាប់ថ្ងៃនេះ ជ្រើសរើសទីកន្លែងធម្មជាតិមួយ ហើយសង្កេតវានៅពេលពីរផ្សេងគ្នាអាចជាពេលព្រឹក និងល្ងាច ឬនៅរដូវពីរផ្សេងគ្នា។ កត់សម្គាល់ថា អ្វីខ្លះបានប្រែប្រួល ហើយមុខងារអ្វីខ្លះនៅតែបន្ត ទោះបីបរិស្ថានបានផ្លាស់ប្តូរ។
ការប្តេជ្ញាចិត្តសម្រាប់ថ្ងៃនេះ ថ្ងៃនេះ ខ្ញុំនឹងគោរពការប្រែប្រួល ការពារភាពធន់របស់ធម្មជាតិ និងមិនទាមទារឱ្យជីវិតនៅស្ងៀមដូចដើមជារៀងរហូតឡើយ។ ខ្ញុំនឹងរៀនស្គាល់ថា ពេលណាធម្មជាតិកំពុងផ្លាស់ប្តូរ និងពេលណាវាកំពុងត្រូវការការការពារពីយើង។ នៅពេលយើងការពារធម្មជាតិ យើងកំពុងការពារសត្វលោកទាំងអស់រួមទាំងខ្លួនយើងផងដែរ៕
